Słowo 'barok' podobno wywodzi się z języka portugalskiego, w którym 'barocco' oznacza rzadką i cenną perłę o nieregularnym kształcie lub w ogóle jakiś nieprawidłowy, kapryśny wytwór sztuki.
Barok w Europie trwał od około końca XVI do połowy XVIII wieku.
Z uwagi na czasową rozległość baroku (co najmniej 130 lat) we współczesnym polskim literaturoznawstwie wyróżnia się trzy fazy tego okresu literackiego:
- wczesny barok: trwa od lat osiemdziesiątych XVI wieku po lata dwudzieste wieku XVII. Dominuje w niej poezja mistyczno- metafizyczna (Mikołaj Sęp Szarzyński, Sebastian Grabowiecki), nawiązująca do średniowiecznej filozofii i tradycji starotestamentowej. Liryka wczesnobarokowa odzwierciedla postawę ekspiacyjną, wyrażającą potrzebę obrony wartości chrześcijańskich.
- barok dojrzały: przypada na środkowe lata wieku XVII (do schyłku lat siedemdziesiątych). W okresie tym następuje niezwykle dynamiczny rozkwit liryki barokowej. Jej mistrzem był Jan Andrzej Morsztyn, korzystający z doświadczeń europejskiego nurtu poezji marinistycznej. W okresie tym tworzy także Daniel Naborowski, sięgając po kunsztowne, wyrafinowane, typowo barokowe formy wypowiedzi.
- późny barok: od lat osiemdziesiątych XVII wieku po lata trzydzieste wieku XVIII. Przypada na czas kryzysu państwa, a zarazem kultury i piśmiennictwa. Najwybitniejsi twórcy późnego baroku- Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski i Jan Chryzostom Pasek- byli zwolennikami ideologii sarmackiej.
Wraz z nowymi deklaracjami światopoglądowymi powstała konieczność stworzenia poezji ekspiacyjnej, dydaktycznej, podejmującej odpowiedzialność za losy kultury katolickiej. Kontrreformacja inspirowała również polemikę z dziedzictwem antycznym, szczególnie z groźbą krytycznego racjonalizmu. W okresie przełomu, który zaznaczył się pomiędzy renesansem a barokiem, zostały podważone zasadnicze hasła humanistyczne. Niemożliwe okazało się pogodzenie wartości ziemskich i wiecznych, ostatecznych. Destrukcji uległa także harmonijna wizja świata, który okazał się miejscem zagrażającym duchowemu życiu człowieka.
Barok jest bardzo bogato zdobiony, króluje przepych, brak harmonii (linia falista, mocne barwy), duży wpływ kontrreformacji. Barok trwa najdłużej w Hiszpanii, Włoszech i Polsce. Kościołowi chodziło o przyciągnięcie jak najwięcej ludzi (przepych), miał być domem bożym. Walka Kościołów o wpływy (edykt przeciwko arianom). Barok nie jest zbyt chwalebny, obserwujemy powrót idei średniowiecznych.
Filozofowie XVII wieku podejmowali, podobnie jak w średniowieczu, zagadnienia metafizyczne, dotyczące natury Boga, jednocześnie próbując ująć w jednym systemie Boga i naturę. Niewątpliwie jednym z najwybitniejszych myślicieli był Kartezjusz, który podstawy wiedzy nakazywał szukać w człowieku i jego wolnej myśli, nie zaś w świecie zewnętrznym i doświadczeniach. Słynne zdanie Kartezjusza: "Myślę więc jestem" (Cogito ergo sum) wskazywało na niepodważalność istnienia myślącej jaźni. Dla filozofa źródłem poznania był zatem rozum, a nie zmysł. Kartezjusz wskazywał także na dualizm Boga i stworzenia, ducha i materii, człowiekowi przyznawał wolność jego woli, propagował sceptycyzm w procesie zdobywania wiedzy i poznawania. Następcom Kartezjusza był Blaise Pascal, który, negując doskonałość poznania rozumowego, nadrzędną rolę przyznawał "sercu" i wierze: "Serce ma swoje racje, których rozum nie zna". Pascal nie przeprowadzał dowodów na istnienie Boga, ale wychodził z założenia, że korzystniej jest w Boga wierzyć, bo jeśli on jest, nasza wiara zostanie nagrodzona. Wierząc nic nie tracimy, nie wierząc możemy stracić wszystko. Filozof oddziela Boga od materii, uznając jego wyższość nad stworzenie. Przyjmował także dualizm jednostki, która składała się z ciała i myśli. Będąc istotą kruchą i słabą, człowiek jest według Pascala silny, ma bowiem świadomość, łaskę i miłość.
- ziemiański: kulturę ziemiańską inspirowała renesansowa tradycja 'wsi spokojnej', cechował ją kult ojczystych pamiątek i realiów, niejednokrotnie też zbliżała się do kultury ludu, jego muzyki, pieśni, obrzędów, obyczajów, wyobraźni; świadczą o tym m. in. stylizacje ludowe w pewnych utworach literackich.
- dworski: szlachta uwidoczniła się także w kulturze i obyczaju. Potężne dwory, zwykle powiązane z zagranicznymi, lansowały europejską modę, styl, sztukę, naukę; średnia prosta szlachta ceniła niemal do przesady swojskość, rodzimość, wartości ziemiańskiego trybu życia.
Dbając o nieskażoność dogmatów, o prawomyślność wiary, wyraźnie określił, co należy uznać za katolickie w dziedzinie nauki, rygorów i zwyczajów kościelnych, wytyczył też jasno zasady sztuki, zwłaszcza sakralnej. Przeciwstawiając się średniowiecznej swobodzie legend, zmyślonym i poszerzonym o cudowne dodatki fabułom hagiograficznym i biblijnym, Kościół nawiązał jednak generalnie do średniowiecza jako wielkiej epoki wzorów chrześcijańskich. Stąd wzięła się widoczna w literaturze barokowej popularność hagiografii, która upowszechniała oparte na źródłach życiorysy świętych wyznawców i męczenników. W centrum zainteresowania znalazły się narodowe przekłady Biblii, sztuka i przemyślany program edukacji szkolnej.
Rzeźba i malarstwo miały kształcić nieuczony, prosty lud i utwierdzać go w wierze. Nakazano zatem zgodne z kanonicznymi przekazami przedstawianie scen religijnych, jednocześnie pilnie bacząc na świeckie obrazy. Charakterystycznym zjawiskiem było łączenie wątków antycznych z biblijnymi, poszukiwanie motywów analogicznych.
Jest najwybitniejszym przedstawicielem baroku dworskiego. Tworzył w latach 1647- 1661. Wiersze poety, nie zawsze całkiem oryginalne (m. in. naśladownictwa i przeróbki literatury włoskiej i klasycznej), dotyczą głównie tematyki miłosnej i towarzyskiej.
Wiersze: szczególnym informatorem artysty stał się zmysł wzroku. Metafora kolorystyczna wielokrotnie służyła Morsztynowi do opisu piękna ciała kobiecego. Wiersze poety, wpisujące się w dworski nurt kultury barokowej, to wyrafinowane komplementy. Tematyka erotyczna, wielokrotnie przez Morsztyna podejmowana, pozwala także na ujęcia kontrastowe, paradoksalne. Morsztyn nazywany bywa barokowym mistrzem paradoksu, czyli efektywnego, zaskakującego swoją treścią sformułowania, zawierającego myśl niezgodną z powszechnie żywionymi przekonaniami. Paradoks, przedstawiający zjawiska wewnętrznie sprzeczne, zawiera w sobie zarazem nieoczekiwaną, zaskakującą prawdę filozoficzno- artystyczną. Szczególnie mocno wykorzystuje antynomie ognia i wody, żaru i lodu. Artysta stara się świadomie zaskoczyć czytelnika niezwykłymi skojarzeniami, połączeniem elementów kontrastowych i wykluczających się wzajemnie. Sens takich utworów wynika głównie z niezwykłego pomysłu.
Do panny- w utworze tym występuje wyliczenie, powtórzenie tematu (paralelizm), w wielu wersach powtarza się ten sam schemat. Widzimy także anaforę (powtarzanie pierwszych słów), dokładne żeńskie rymy przylegające. Widzimy elipsę (wyrzucenie części zdania- nie ma podmiotu). Błahy temat przedstawiony dobitnie. Wyolbrzymienie tematu to hiperbola. W wierszu tym opisuje kobietę stanowczą, której nie może posiąść, porównując ją do twardych materiałów.
Do trupa (sonet)- jest to erotyk, ma budowę typowego sonetu. Widzimy w nim porównanie położenia człowieka zakochanego i trupa. Jest to porównanie śmierci biologicznej ze śmiercią miłosną (jest to paradoks). W dwóch pierwszych strofach znajduje się zestawienie ich podobieństw, natomiast w dwóch pozostałych autor dokonuje zestawienia spokoju trupa z cierpieniem zakochanego. Morsztyn sugeruje, że lepiej nie żyć niż być zakochanym.
Niestatek- utwór ten jest jednozdaniowy, możemy zaliczyć go do grupy erotyków. Autor ukazuje tu w sposób satyryczny niestałość uczuć kobiecych. Obleka niemożliwe rzeczy w beztroską i prostą treść. Paralelizm składniowy, anafora, regularne rymy, przenośnie.
Cuda miłości (sonet)- jest to sonet, który zaliczyć możemy do liryki miłosnej. Autor za pomocą antytezy przedstawia w nim cierpienia, na jakie wystawiony jest człowiek zakochany. Morsztyn stwierdza tu, że przed miłością nikt nie ucieknie, a jeśli nawet ktoś będzie próbował się przed nią bronić rozumem, to tym pewniej wpadnie w jej sidła. Sonet ten składa się z czterech zwrotek, na które składają się dwie kwadryny i dwie tercyny. Kwadryny stanowią punkt wyjścia, a tercyny przemyślenie ogólne. Widzimy my dominację formy nad treścią: konceptyzm, pytania retoryczne, paradoks, metafora.
marinizm- utwór dążący do zaskoczenia czytelnika, do przyciągnięcia go do utworu aż do końca (od włoskiego mistrza Giambattisty Marina)
konceptyzm- utwory o zaskakującym temacie, o kunsztownej formie; pomysł na utwór
kwadryna- czterowersowa zwrotka
tercyna- trzywersowa zwrotka
Potocki należy do ziemiańskiego nurtu baroku. Podlega ideałom ziemianina szlachcica. Był arianinem lecz przeszedł na katolicyzm. Opowiadał się za dziedzicznością tronu i reformami ustrojowymi. Zaczął pisać około roku 1646, zrazu w duchu ariańskim, następnie zaś tworzył poematy oparte na wątkach zaczerpniętych z Biblii i z dzieł różnych autorów. Tworzył też utwory epickie, stworzył wiele utworów religijnych. Wydał zbiry wierszy, kolekcję anegdot, fraszek, wierszy okolicznościowych, polemicznych i refleksyjnych, tworząc obraz ówczesnego życia szlacheckiego oraz moralia oparte na zbirze łacińskich przysłów Erazma z Rotterdamu. Wiersze te zawierają wszechstronną i wnikliwą krytykę współczesnego autorowi społeczeństwa.
Zbytki polskie: Potocki potępia tu wystawne życie i zbytek, do którego dążą obywatele, nie zwracając uwagi na to, że Polska chyli się ku upadkowi. Przekładanie luksusu nad rzeczy ważne (ojczyznę)- dostatnie ubieranie się, umiłowanie zbytku, wykwintne jedzenie, wystawność bogactwa- wszystko na pokaz. Ojczyzna przez to jest w niebezpieczeństwie, nie ma przez to pieniędzy na wojsko. Autor ostrzega, że podczas zbliżającej się katastrofy wszystek przepych i splendor zgaśnie "jako w wodzie świece". Poeta mówi też, że księża, którzy na równi ze świeckimi zabiegają o dobra doczesne, mogliby- kiedy już nie chcą walczyć z pokusami świata- pomyśleć chociaż o dobru przyszłych pokoleń i zadbać o przygotowanie narodu do walki z poganami.
Pospolite ruszenie: ukazany jest tu obraz obozu wojskowego. Znajdująca się w nim niezdyscyplinowana i gnuśna szlachta oburza się na rotmistrza, który usiłuje wyrwać ją ze snu i poprowadzić do walki ze zbliżającym się wrogiem. Utwór zawiera wiele gorzkiej ironii spowodowanej zniewieściałością i warcholstwem szlachty, lenistwem żołnierzy Pospolitego Ruszenia, bezsilnością dowódców. Brak patriotycznego zaangażowania.
Nierządem Polska stoi: porusza sprawy magnaterii (wysokiej szlachty). Stwierdza, że tylko biedna szlachta i ziemianie interesują się polityką państwa. Krytykuje anarchię, nikt nie poczuwa się do odpowiedzialności.
Czuj! Stary pies szczeka: to poetycka wizja Polski okradanej, zubożanej i rozgrabianej przez obcych i własnych obywateli. Metafora gospodarskiego domu podkopywanego przez złodziei, zabójców wkradających się do jego komór, służy dramatycznemu przedstawieniu realnego niebezpieczeństwa upadku państwa. Zarazem jednak poeta wątpi w skuteczność wszelkich działań ostrzegawczych. Zło jest zbyt powszechne, by czyjkolwiek głos mógł ocalić ojczyznę. Pesymizm refleksji obywatelskiej i moralnej doprowadzi Potockiego do apokaliptycznej wizji Rzeczypospolitej, która opanowana przez szatana zmierza ku samozagładzie.
Pochodził z drobnej szlachty. Pisał pamiętniki. W baroku każdy pisze pamiętniki, w których bardzo siebie wywyższa i stylizuje, nie były one przeznaczone do publikacji. Pasek pisze barwnie. Na jego pamiętnikach wzoruje się Sienkiewicz. Pasek był Sarmatą, niewykształconym ziemianinem. Wciąga do swoich utworów budowę łacińską.
Pamiętniki: spisywał je najprawdopodobniej pod koniec życia w latach 1690- 1695. Stanowią one najwybitniejszy zabytek pamiętnikarstwa staropolskiego i obejmują lata 1656- 1688. W Pamiętnikach można wyodrębnić dwie części: pierwszą poświęconą wojennym losom autora (1656- 1666), drugą przedstawiającą go jako gospodarza i obywatela (1667- 1688). Walory historyczno- dokumentacyjne utworu są bezsporne, a wydarzenia zostały przedstawione w poetyce gawędy. Autor swobodnie dokonał wyboru tematów i gromadzi tylko te fakty, które są konieczne do zaprezentowania wspomnień, a więc podporządkowuje materiał historyczny przemyślanym konstrukcyjnie i stylistycznie opowieściom autobiograficznym. Historię w Pamiętnikach widzimy poprzez doświadczenia autora. Wraz z jego dziejami czytelnik poznaje walki Czarnieckiego ze Szwedami w Polsce, wojnę w Danii, wojny z Moskwą, konfederacje wojskowe Związku Święconego i rokosz Lubomirskiego. W kronikarskim zapisie pojawiają się także wypadki historyczne z czasów Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, między innymi walki z Tatarami w 1672 roku. Pasek powołując się na relacje z drugiej ręki, opisuje również odsiecz wiedeńską. Odtwarza batalistyczne epizody wyprawy duńskiej, oblężenia i bitwy morskie, ocenia z głębokim przygnębieniem rokosz Lubomirskiego (1666), wydarzenia pogłębiające nędzę wśród szlachty i chłopów. Druga część prezentuje ziemiański żywot Paska. Polityka niewiele już interesuje autora, a główną treścią wspomnień stają się sprawy osobiste i gospodarskie wydarzenia. Przedstawia więc organizowane przez siebie słynne w okolicy polowania, opisuje hodowlę ptaków i tresowaną wydrę, którą podarował królowi Janowi III Sobieskiemu. Pasek zasadniczo pomija zagadnienia, które mogłyby przedstawić szlachtę w złym świetle. Opisuje siebie jako wielkiego wojownika, jest bardzo zabobonny, mówi, że jest wspaniałym zalotnikiem, chwali się. Wysławia się, jest afirmowany, udaje patriotę, chodzi mu o własne zyski. Pamiętniki Paska mają także istotne cechy utworu literackiego. Zasadniczo dzieło to łączy cechy wspomnienia i autobiografii, w jego strukturze jednakże można odnaleźć także i inne cechy gatunkowe: syntetyczne informacje raptularza, diariuszowy dokumentaryzm oraz właściwy dla itinerariuszy opis egzotycznych krajów i ludów. Zespolenie tych różnych gatunków i podporządkowywanie ich poetyce swobodnej gawędy tworzy niezwykle sugestywny artystyczny wyraz Pamiętników Paska. Elementem wzmagającym literackie zalety dzieła staje się również dążność do fabularyzacji prezentowanych epizodów.
Marność: nawiązuje do księgi Koheleta. Widzimy powrót myśli średniowiecznej. "Vanitas vanitatum, et omnia vanitas"- taka koncepcja, określająca dramatyczny wymiar doczesnego życia ludzkiego, bliska była człowiekowi baroku, rozdartemu między potrzebami duszy i ciała oraz skazanemu na dokonywanie samotnych wyborów. Autor sugeruje, że całe życie człowieka oraz wszelkie doczesne wartości, o które ludzie zabiegają, są nietrwałe i przemijające. Ziemska egzystencja, mimo że przemijająca i nietrwała, może być źródłem radości. Lęk przed kresem wszystkiego, właściwy człowiekowi, osłabia poeta przypominając o wieczności trwania duchowego.
Krótkość żywota: przedstawiony jest motyw przemijania o wymiarze pesymistycznym. Nieuchronność śmierci, także nawiązuje do księgi Koheleta. "Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt- żywot ludzki słynie."- tak określa życie człowieka, które jest nietrwałe, krótkie. Ludzka egzystencja napiętnowana jest zawsze pamięcią o śmierci; ulotność i krótkość życia postrzega podmiot liryczny w kategoriach marności. Przemijalność wpisana jest w porządek wszechświata i natury, które jednocześnie są wieczne i niezmienne. W perspektywie wieczności jednostkowe życie ludzkie jawi się jako krótka chwila między narodzinami a zgonem.
Do Anny: utwór zbudowany jest z anaforycznych wersów, rozpoczynających się sformułowaniem "Z czasem". Wyrażenie to w niektórych linijkach powtarza się dwukrotnie. Kolejne wersy mają na celu uświadomienie czytelnikowi wszechwładzy czasu, którego upływ niszczy wszelkie elementy świata oraz życie człowieka. Naborowski posłużył się dowcipami i oryginalnym konceptem: wszystko przemija i podlega nieubłaganemu działaniu czasu z wyjątkiem uczucia, jakie podmiot liryczny żywi do swojej ukochanej. W puencie zaprzecza przekonaniu o nietrwałości wszystkiego na świecie. W stosunku do całego utworu jest ona bardzo krótka i zdawkowa, co wprowadza pewien element komizmu. Tak zbudowany koncept opiera się na wykorzystywaniu sprzeczności. Świat doczesny jest przemijalny, miłość jest wieczna, nie należy w pełni do naszej rzeczywistości, ale jest pochodzenia boskiego. To ona zbliża człowieka do wieczności, nadaje jego kruchej egzystencji właściwy sens.
Bohaterowie komedii Moliera to prawdziwe portrety zaczerpnięte z życia XVII- wiecznego mieszczaństwa francuskiego. Molier jest mistrzem komedii charakterów i twórcą jej wzbogaconej odmiany- realistycznej komedii psychologicznej o zacięciu satyrycznym.
Skąpiec: rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Harpagona, w czasach współczesnych Molierowi. Przedstawiając, jak w krzywym zwierciadle, postać skąpca i sknery, jakim jest Harpagon, buduje pogłębioną psychologicznie charakterystykę swego bohatera, uwydatniając wszystkie jego ujemne cechy, ale czyniąc go zarazem bardzo ludzkim. Molier ukazuje skąpstwo nie tylko jako przywarę, ale jako powód zniszczenia, spustoszenia psychiki bohatera, jako wadę główną, która pociąga za sobą wiele innych, takich jak głupota, nieufność, podejrzliwość, maniakalna chciwość, krętactwo, dwulicowość, egoizm, brak ludzkich uczuć i serca, próżność i pycha. W tym strasznym odrażającym starcu jest jedna miłość: do pieniędzy. Chciwość i skąpstwo wyzuły go nie tylko z wszelkich uczuć, ale zabiły w nim honor, godność własną i poczucie jakiejkolwiek moralności. Skąpstwo Harpagona staje się źródłem jego okrucieństwa i bezduszności względem własnych dzieci i służby, a prawdopodobnie dotyczy zadręczonej zmarłej żony, czy obcych ludzi zmuszonych zaciągać u niego lichwiarskie pożyczki. Harpagon jest odpychający, przedstawiony karykaturalnie, ale również komiczny i miejscami rozbrajający, gdy ten żałosny człowiek, przywiedziony do rozpaczy przez własną naiwność, głupotę, chciwość i chorobliwe skąpstwo, okazuje się zdziecinniałym starcem, dla którego "szkatułka" jest sensem życia. Obserwujemy dramat i rozpad rodziny, w której tyrania ojca- skąpca powoduje zanik uczuć i wzajemnego szacunku, a także obyczajów. Władza ojca wymuszała bezwzględne posłuszeństwo dorosłych już dzieci, całkowicie zależnych materialnie od ojca (posag, groźba wydziedziczenia). Żądny powiększenia majątku chciwiec nie liczy się z ich uczuciami, lecz gotów jest bez chwili namysłu poświęcić ich szczęście dla zdobycia pieniędzy. Skąpstwo Harpagona ciąży nad całym domem, zatruwając jego atmosferę, bowiem wszyscy domownicy podejrzewani są bezustannie o kradzież i rozrzutność i mimo nagromadzonego bogactwa zmuszani są do życia niemal w ubóstwie. Molier piętnuje tu obyczajowość XVII- wiecznej Francji, która instytucję małżeństwa sprowadzała do transakcji finansowej, gdzie posag panny był podstawowym warunkiem matrymonialnym, a przedślubny kontrakt omawiany był ze swatką, która za kojarzenie par pobierała opłaty.
- miłość Walerego i Elizy,
- miłość Kleanta do Marianny,
- miłość Harpagona do Marianny,
- zakopana szkatułka, jej kradzież i odzyskanie.
Świętoszek: rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Orgona, w czasach współczesnych Molierowi. Ówcześni dostojnicy Kościoła odczytywali Świętoszka jako bezbożny atak na wszystkie świętości, zmuszając króla do wydania zakazu jej publicznego wystawiania, który został cofnięty pod koniec życia Moliera. Oskarżano Moliera o sprzyjanie libertynom. Molier w Świętoszku atakuje przede wszystkim obłudę i zakłamanie ubrane w płaszcz fałszywej pobożności, piętnując równocześnie skrajną i naiwną dewocję, która daje osobom w stylu Świętoszka znakomite pole do działania. Stają się ofiarami podłego oszusta, żerującego na naiwnych prostaczkach Bożych, którym Bóg poskąpił rozumu, by tak perfidną grę pozorów byli w stanie dostrzec.
Świętoszek łączy w sobie cechy komedii charakteru (mistrzowskie kreacje obłudy Tartuffe'a i ślepej dewocji Orgona) z komedią intrygi (działania Marianny i Damisa wspierane przez pokojówkę Dorynę, mające na celu zdemaskowanie szalbierstwa i obłudy Świętoszka). Molier, przerzucając pomost między farsą a komedią na wskroś obyczajową, wprowadza nas do wnętrza domu porządnej paryskiej, mieszczańskiej rodziny, kreując na naszych oczach arcydzieło komedii charakterów, gdzie zewnętrzna intryga nie gra ważnej roli, bowiem cała akcja wynika ze ścierania się odmiennych charakterów.
Wstecz